Sieroctwo stanowi jeden z podstawowych problemów opieki nad dzieckiem. Zjawisko to niepokoi współczesne społeczeństwa ze względu na swój zakres, różnorodne formy występowania, trudności zapobiegania oraz diagnozowania sytuacji je wywołujących.

Analiza zjawiska sieroctwa, dokonana na podstawie literatury przedmiotu, doprowadza do wniosku, że podlegało ono swoistej ewolucji. Wraz z postępującym rozwojem społecznym pojecie sieroctwa zostało poszerzone o nowe zakresy i odmiany znaczeniowe. Pierwotnie termin ten odnosił się do pozbawienia dziecka opieki wskutek śmierci rodziców. Natomiast wypadki w których rodzice porzucali swe dzieci, nazywano opuszczeniem. Sytuacje, które nazywano opuszczeniem, po wojnie zaczęto określać sieroctwem społecznym (W. Żelazko 1958).

Dlatego dla wprowadzenia rozróżnień w sytuacji losowej dzieci, tradycyjnemu pojęciu "sieroctwo" towarzyszy przymiotnik "naturalne" (autentyczne). Rozumie się przez nie "sytuację życiową dziecka, które utraciło rodziców na skutek ich śmierci. Sierotą naturalnym jest więc każde dziecko, którego rodzice zmarli, półsierotą zaś to, które posiada tylko jedno z rodziców, a drugie już nie żyje"(Szymborska 1969, s. 130.

W odróżnieniu od sieroctwa naturalnego termin "sieroctwo społeczne cechuje niejednoznaczność i rozciągliwość, ponieważ obejmuje on różnorodne sytuacje losowe dzieci, często nieporównywalne. W literaturze spotykamy dwa ujęcia sieroctwa społecznego - wąskie i szerokie.

Wąskie rozumienie odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy dzieci wychowują się poza domem swych rodziców i pozbawione są wystarczającego, czyli częstego i intensywnego kontaktu z nimi (A. Szymborska, 1973).

Nieco szerzej ujmuje zjawisko sieroctwa A. Strzembosz, który określa dzieci osierocone społecznie jako - "dzieci umieszczone w placówkach opiekuńczo - wychowawczych ze względu na to, w jakim stopniu dzieci zachowały kontakty z rodziną naturalną oraz czy ich rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, czy też im władzę rodzicielską zawieszono czy ograniczono".

S. Kozak z kolei stwierdza: "sieroctwo społeczne to zjawisko braku opieki rodzicielskiej wynikające głównie z zaburzeń rodziny: braku troski o dziecko, przestępczości i demoralizacji rodziców, alkoholizmu i poważnych błędów wychowawczych" (1986, s.5).

Zjawisko sieroctwa społecznego bywa więc traktowane jako wskaźnik dezorganizacji rodziny (Strzembosz) lub też w przejawach patologii rodzin upatruje się wskaźnika sieroctwa (Kozak).

M. Łopatkowa, wprowadzając pojęcie samotność sieroctwa, za kryteria oznaczające sieroctwo przyjmuje brak rodziców i brak domu (1989, s.102 - 108). Terminu tego używa więc dla określenia sytuacji dzieci przebywających w placówkach opieki całkowitej. Autorka zauważa: "Poczucie osamotnienia, częściowe lub całkowite, brak własnego domu i domowego stylu życia, świadomość, że jest się przez otoczenie uznawane za sierotę - wszystko to składa się na dziecięce poczucie osamotnienia sierocego".

Poczucie osamotnienia, zdaniem Łopatkowej, nie może być jedynym kryterium sieroctwa społecznego, ale jest to kryterium podstawowe. Dzieci rozłączone z rodzicami lub innymi osobami bliskimi, mające subiektywne poczucie osamotnienia, wzmożone utratą domu i koniecznością przebywania w zakładzie opiekuńczym - to są rzeczywiste sieroty społeczne. Autorka zaznacza, że nawet przy całkowitym odrzuceniu dziecka przez rodziców, jeśli może ono z nimi mieszkać, dom nabierze samoistnej wartości i dziecko nie jest sierotą.

Środowisko w którym wzrasta dziecko oddziałuje na jego rozwój i stanowi ważny czynnik jego rozwoju. Jeden z najważniejszych i niezbędnych warunków, które zapewniają prawidłowy rozwój osobowości dziecka, stanowi obecność matki i ojca w rodzinie ich serdeczny stosunek i udział w jego wychowaniu.

Brak więzi z matką u małego dziecka powoduje różne zaburzenia w rozwoju zarówno fizycznym jak i psychicznym. Niektóre z tych zmian mogą być nieodwracalne. Zjawisko to nazywane jest "chorobą sierocą".

H. Olechnowicz (1957) prowadząc badania wśród dzieci w wieku poniemowlęcym, wychowujących się w warunkach zakładowych stwierdziła objawy tej choroby w postaci:

• zaburzenia życia emocjonalnego polegającego na występowaniu zahamowań utrudniających nawiązywanie i utrzymywanie przez dziecko więzi emocjonalnej;
• opóźnienia w rozwoju motorycznym;
• obniżony poziom aktywności psychicznej;
• zaburzenia nerwicowe i charakterologiczne.

Choroba sieroca może przebiegać pod rozmaitymi postaciami klinicznymi. W najcięższych przypadkach dochodzi do wyniszczenia fizycznego i upośledzenia umysłowego. Kiedy indziej kalectwo wywołane przez osierocenie może ograniczać się do sfery psychicznej i uczuciowej. Chociaż o chorobie sierocej, w ścisłym tego słowa znaczeniu mówi się jedynie w odniesieniu do dzieci najmłodszych, nie można wyłączyć z zasięgu jej działania także dzieci starsze, a nawet młodszej młodzieży szkolnej, biorąc pod uwagę stopień rozwoju emocjonalno – wolicjonalnego dziecka, a nie jego wiek metrykalny.

Charakterystyczne konsekwencje sieroctwa u dzieci przedszkolnych to: ubóstwo pojęć, trudności skupienia na czymkolwiek uwagi, rozproszenie, porzucanie rozpoczętych zajęć i rozpoczynanie nowych, bezmyślne niszczenie przedmiotów, które znajdują się w zasięgu ich rąk, nadpobudliwość ruchowa, lepkość uczuciowa, uczucia tych dzieci są nietrwałe i zmienne.

Skutki sieroctwa u dzieci w wieku szkolnym to: niechętny i niedbały stosunek do nauki i obowiązków szkolnych, dzieci te często wagarują, uderzający jest brak koncentracji wewnętrznej podczas pracy umysłowej - rozproszenie i osłabienie uwagi, niechęć do wszelkich wysiłków intelektualnych, dzieci osierocone najczęściej nie mają żadnych trwałych zainteresowań intelektualnych - są umysłowo bierne albo też ustawicznie zmieniają swoje zainteresowania.

Sieroctwo nie sprzyja rozwojowi intelektualnemu u dzieci, stąd wiele z nich źle się uczy. Niedostosowanie do roli ucznia wiąże się z zaburzeniami emocjonalnymi. Ponieważ siłą napędową działania u dzieci jest uczucie, dziecko opuszczone nie ma dla kogo się uczyć.

Świadomość, że jest się przez swoich rodziców kochanym i akceptowanym jest podstawą poczucia bezpieczeństwa i sprawia, że dziecko łatwiej przezwycięża trudności w szkole i wśród rówieśników. Brak rodzicielskiej miłości powoduje, że dziecko czuje się gorsze, skrzywdzone i zagrożone, staje się agresywne lub zamyka w sobie, izoluje.

Wychowanie w zakładzie wyciska na dzieciach swoje piętno - czują, że są inaczej postrzegane przez rówieśników w szkole, nauczycieli. Wychowankowie Domów Dziecka częściej od swoich rówieśników wychowywanych w rodzinach są posądzani o kradzieże i inne przewinienia.

Wydaje się również znamiennym fakt, iż mimo dużego zaangażowania wychowawców w odrabianie lekcji z wychowankami wyniki dzieci są niewspółmierne do poświęconego im czasu. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest brak oparcia w osobach bliskich, rodzicach lub kogoś z rodziny. Dziecko musi czuć się związane emocjonalnie z osobą dla której się uczy, która mówi mu jak ma postępować. Na uwagę zasługują badania przeprowadzone przez Karolinę Kusiek, których celem było naruszenie stereotypowego postrzegania dzieci z domu dziecka jako słabych uczniów, biernych poznawczo, bez sprecyzowanych planów na przyszłość.

Badaniem objęto uczniów III klasy gimnazjum. W wyniku przeprowadzonych analiz wyodrębniono trzy grupy. I to grupa młodzieży o bogatych potrzebach poznawczych, zdobywająca wiedzę w sposób czynny. Mająca sprecyzowane plany życiowe. Dla takiego funkcjonowania duże znaczenie ma fakt, że młodzież ma silne oparcie w osobach bliskich, głównie babciach i rodzeństwie. Istotne jest, że wsparcie, jakie otrzymują nie pochodzi od patologicznych rodziców. Młodzież ta ma szanse na prawidłowy rozwój sfery poznawczej.

Młodzież z II grupy, jaką wyróżnia autorka to "niepewni siebie". Młodzież ta zdobywa wiedzę w sposób czynny i samodzielny, ale brak jej inicjatywy i motywacji, aby wytrwale dążyć do celu.

Rodzice tej grupy dzieci nie wykazują inicjatywy w utrzymywaniu kontaktów z dziećmi, są niewydolni wychowawczo. Młodzież ta nie jest też związana z innymi osobami poza patologicznymi rodzicami. Nie ma więc wsparcia w kimś, kto mógłby ją stymulować poznawczo. Najprawdopodobniej wychowankowie będą realizować swoje plany "minimum", a bardziej ambitne potrzeby poznawcze odsuną na drugi plan.

Młodzi ludzie, których autorka włączyła do III grupy, wydają się nie wykazywać żadnej inicjatywy poznawczej. Wystarcza im to, czego dowiadują się w szkole, oni sami są poznawczo bierni. Nie mają oni wsparcia w znaczących dla nich osobach. Niezaspokojona potrzeba emocjonalna "uśpiła" w nich potrzebę poznawczą, mogła także mieć znaczenie dla rozwoju umysłowego, który na ogół mieści się poniżej poziomu normy. Istotną cechą tej grupy wychowanków jest też postawa roszczeniowa oraz bierność w życiu publicznym. Literatura opisuje dzieci z domów dziecka (sieroty) jako słabych uczniów, bez rozwiniętych potrzeb poznawczych. Przedstawione wynik badań pani Kusiek dowodzą, że wychowankowie tych placówek mogą mieć rozwinięte potrzeby poznawcze, chcą poznać nowe zjawiska. U niektórych dzieci niezaspokojona potrzeba emocjonalna (konsekwencja sieroctwa) "usypia" jednak potrzeby poznawcze.

Warto również przytoczyć wyniki badań pani Beaty Gumienny, która podjęła próbę oceny funkcjonowania społecznego wychowanków domu dziecka w klasach szkolnych. Objęła badaniami 257 uczniów od VI do III klasy gimnazjum w tym 20 wychowanków domu dziecka. Jak wynika z tych badań wychowankowie nie cieszą się popularnością w klasie. Mają oni wyraźne trudności w zintegrowaniu się ze społecznością rówieśniczą w klasie. Nie potrafią współpracować z kolegami i koleżankami klasowymi oraz nawiązywać kontaktów społecznych, funkcjonują na marginesie życia społecznego klasy.

Zarzuty stawiane dzieciom z placówki przez kolegów z klasy to: nie dotrzymują danego słowa, są ordynarni, źle się uczą, dokuczają kolegom, łatwo wpadają w złość, są niegrzeczni wobec nauczycieli i niekoleżeńscy. Takie zachowania są konsekwencją sieroctwa społecznego. Szczególnie ważne dla prawidłowego rozwoju dziecka są potrzeby psychiczne (miłości, bezpieczeństwa, akceptacji, więzi emocjonalnej), które niestety nie są zaspakajane u sierot społecznych. Dlatego oddziaływania kompensacyjno - wyrównawcze skierowane powinny być na zaspokojenie tych potrzeb u wychowanków placówek. Ten trud w procesie wychowawczym należy do wychowawców, wszystkich pracowników placówki opieki całkowitej, nauczycieli, rodziców, rodzin wychowanków, a także rodzin zaprzyjaźnionych. Wychowankowie często utrzymują kontakty z rodziną własną (rodzice, dziadkowie, wujostwo), spędzając tam czas wolny. Wielu też nawiązuje nowe więzi emocjonalne w rodzinach zaprzyjaźnionych, które czasami stają się rodziną zastępczą. Wszystkie osoby bliskie wychowankowi placówki opiekuńczo - wychowawczej tworzą zespół ludzi, którzy mogą przyczynić się do poprawy sytuacji życiowej, a przez to wpłynąć na jego funkcjonowanie wśród rówieśników w szkole i w otoczeniu.

Według A. Maciarz (1990) negatywne przeżycia związane z sytuacją sieroctwa powodują u dziecka powstanie i utrwalenie się swoistych stanów psychoemocjonalnych. Autorka wymienia stany psychoemocjonalne, które są charakterystyczne dla dzieci osieroconych przebywających w domach dziecka – takie jak: poczucie osamotnienia, poczucie pejoratywnej odmienności oraz poczucie egzystencjalnej tymczasowości. Są to stany właściwe także dzieciom nieosieroconym. Większość dzieci przeżywa je jednak tylko w określonych sytuacjach czy fazach swego życia, np. w czasie pobytu w szpitalu, w okresie dorastania. Po ustąpieniu sytuacji wyzwalającej te stany dziecko wraca do równowagi emocjonalnej, odzyskuje poczucie bezpieczeństwa i harmonii z otoczeniem. Narażone przez wiele lat na niezaspokojenie psychicznych potrzeb dzieci osierocone przeżywają te stany stale. Stają się one niejako trwałym elementem ich samopoczucia.

Poczucie osamotnienia jest przykrym stanem, który utrudnia zaspokojenie u dzieci potrzeby bezpieczeństwa, nasila u nich neurotyczny niepokój i procesy nerwicowe. Stąd u wychowanków domów dziecka obserwuje się często znaczną chwiejność emocjonalną, zaburzenia snu, przejawy zaburzeń różnych układów wewnętrznych (np. moczenie nocne) oraz obniżenie odporności somatycznej.

Drugi przykry stan psychoemocjonalny to poczucie pejoratywnej odmienności. Stan ten spowodowany jest negatywnymi reakcjami otoczenia społecznego na odmienne cechy danej osoby lub odmienność sytuacji jej życia. Jak bardzo przykra jest dla sierot odmienność spowodowana brakiem opieki rodzicielskiej świadczą różne mechanizmy obronne, jakie te dzieci wykorzystują dla zamaskowania swojej odmiennej sytuacji życiowej. Są to: zaprzeczenie, konfabulacja, ucieczka. Świadomość, że jest się innym, gorszym może wyzwalać różne zaburzenia zachowania społecznego, jak: unikanie kontaktu i współdziałania z innymi, lękliwe izolowanie się, bierność, demonstrowanie wrogości i aspołecznych zachowań.

Trzeci i ostatni stan wyróżniony przez A. Maciarz to poczucie egzystencjonalnej tymczasowości. Stan ten związany jest z niezaspokojeniem potrzeby bezpieczeństwa z powodu tymczasowości i zmienności otoczenia fizycznego i społecznego dziecka oraz braku trwałej więzi z tym otoczeniem. Wychowankowie narażeni są na zmianę warunków życia, przejście do nowego, zupełnie obcego otoczenia.

Opisane stany psychoemocjonalne występują u wychowanków domu dziecka w postaci sprzężonej i stanowią wewnętrzną determinację ich trudności przystosowawczych. Stopień nasilenia tych stanów u wychowanków jest różny i zależy z jednej strony od przeżyć związanych z faktem osierocenia, zaś z drugiej, od przeżyć związanych z deprywacją ich potrzeb w domu dziecka i w szkole.

Jak wyżej wykazano skutki sieroctwa społecznego są oczywiście różne w zależności od wieku, indywidualnej sytuacji każdego dziecka. Powinniśmy jednak pamiętać, że "(...) sieroctwo nie zmienia istoty dziecka, jest ono bowiem takie samo, jak każde inne dziecko posiadające naturalną rodzinę własną, ma ten sam wachlarz potrzeb i otwarte są przed min te same perspektywy życia w społeczeństwie. Formy opieki całkowitej nie powinny nawet przypominać sytuacji sieroctwa czy innych postaci osamotnienia" (A. Kelm, 1979, s.149).

Literatura:

1. Dominik D.: Doświadczenia emocjonalne dzieci osieroconych. Centrum Doskonalenia Pedagogicznego, Rzeszów 1997.
2. Heine M i Gajewska G.: Sieroctwo społeczne i jego kompensacja. Redakcja Naukowa, Zielona Góra 1999.
3. Kelm A.: Sieroctwo i drogi jego kompensowania.[w:] Pasinni B. i Pilch T. (red.): Wychowanie i środowisko. WS i P, Warszawa 1979.
4. Kozak S.: Sieroctwo społeczne. PWN, Warszawa 1986.
5. Kusiek K.: Potrzeby poznawcze wychowanków domów dziecka. "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze", 2003 nr 2.
6. Łopatkowa M.: Pedagogika serca. WS i P, Warszawa 1992.
7. Maciarz A.: Psychoemocjonalne stany wychowanków domów dziecka. "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze" 1990 nr 4-6.
8. Maciaszkowa A.: Z teorii i praktyki pedagogiki opiekuńczej. WS i P, Warszawa 1991.
9. Olechnowicz H.: Choroba szpitalna (hospitalizm) u małego dziecka. "Pediatria polska" 1957 nr 7.
10. Olszewski A.: Hipokamp sieroty. Syndrom spadłego liścia. Internet: htthttp://www.chspd.pik-net/artykuły/htlm..
11. Siembab M.: Sieroctwo społeczne. Internet: http ://www.chspd.pik-net.pl/artykuły/sieroctwo społeczne.html.
12. Strzembosz A.: Rozmiary sieroctwa społecznego w świetle orzecznictwa sądów opiekuńczych w latach 1958 1974. [w:] M. Jarosz (red.) : Wybrane zagadnienia patologii rodziny. ZWS i D, Warszawa 1972.
13. Sumienny B.: Wychowankowie domu dziecka w klasie szkolnej. "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze", 2003 nr 2.
14. Szymborska A.: Problemy sieroctwa społecznego aspekcie psychologiczno - społecznym. "Problemy Opiekuńczo - Wychowawcze" 1973 nr 9.
15. Szymborska A.: Sieroctwo społeczne. WP, Warszawa 1969.
16. "Społeczne przystosowanie dzieci z poczuciem sieroctwa duchowego - Oficyna wydawnicza "Impuls", Kraków 2001.